Chociaż światłoczułość soli srebra odkryto już w pierwszej połowie XVIII wieku, dopiero w roku 1839 Louis Daguerre wynalazł pierwszą nadającą się do praktycznych zastosowań technikę fotograficzną – dagerotypię. Już wkrótce okazało się, że niewielkie połyskujące srebrzyście obrazki w nieznacznym tylko stopniu oddają wrażenie świata widzianego dwojgiem oczu. Nic więc dziwnego, że już w dziesięć lat później brytyjski uczony David Brewster wykorzystując i ulepszając pomysł Charlesa Wheatstone'a zbudował przyrząd do oglądania zdjęć stereo­skopowych. Para zdjęć wykonana aparatem o dwóch obiektywach rozsta­wionych na odległość podobną do rozstawu oczu ludzkich oglądana przez dwa szkła powięk­szające zadziwiała natura­listycznym odwzorowaniem przestrzeni, co w pewnym stopniu rekom­pensowało brak barw naturalnych. Fotografie stereoskopowe zademon­strowano po raz pierwszy publicznie w roku 1851 na londyń­skiej Wystawie Światowej; zachwyciły nawet królową Wiktorię.

W roku 1871 wynaleziono suche klisze szklane z emulsją żelatynową, uniezależ­niające fotografów od bliskości ciemni fotogra­ficznej. Ich czułość umożliwiła dokonywanie migawkowych zdjęć obiektów ruchomych. Od tej chwili rozpoczął się gwałtowny rozwój fotografii, również stereoskopowej. W latach siedem­dziesiątych i osiem­dziesiątych XIX wieku zaczęły powstawać w USA i innych krajach fabryczki, produkujące masowo zdjęcia stereo­skopowe według standardu Olivera W. Holmes'a, naklejane na tekturkach o wymiarach 89 x 179 mm. Fotogra­fowie wyposażeni w aparaty stereo­skopowe wyruszali do najdalszych zakątków świata, uwieczniali widoki miast, malownicze krajobrazy, słynne osobistości, wydarzenia historyczne, katastrofy, dziwy natury. Stereoskopy stały się nieod­zownym elementem wyposażenia miesz­czańskich salonów.

Ten stereoskop został zbudowany na wzór stereoskopu Holmes'a. Amerykanin Oliver Wendell Holmes (1809-1894) skonstruował w roku 1861 – wykorzystując zasadę stereoskopu soczewkowo-pryzmatycznego Brewstera – prosty, lekki i tani stereoskop ręczny, nadający się do oglądania stereogramów na podłożu nieprzez­roczystym – papierowym, naklejanych na tekturkach o wymiarach 89x179 mm (3,5 x 7 cali). Holmes – lekarz, poeta i powieścio­pisarz – nie opatentował swojej konstrukcji, która wkrótce została uznana za powszechny standard i przetrwała bez zmian przez ponad pół wieku, nie przynosząc wynalazcy żadnych korzyści materialnych.

Zdjęcie stereoskopowe w formacie Holmes'a z wytwórni braci Kilburn w Littleton, stan New Hampshire, USA z roku 1899. Wytwórnia ta została zało­żona w latach osiem­dziesiątych XIX wieku, zatrudniała w okresie szczy­towej koniunktury do 100 pracow­ników i działała do roku 1910. W tym samym niewielkim mia­steczku istniało wówczas kilka konku­rujących ze sobą wytwórni.


W latach osiemdziesiątych XIX wieku skonstruowano fotoplastikony – w Niemczech nazwane szumnie Kaiserpanorama (Panorama Cesarska) pozwalające 24 lub 25 osobom na równoczesne oglądanie przezroczy stereo­skopowych. Cztery z nich przetrwały do naszych czasów w Polsce – dwa w Warszawie, jeden w Krakowie i jeden w Poznaniu.

Rozwój stereoskopii trwał do końca XIX wieku; dopiero wynalazek kinemato­grafii przyćmił atrakcyjność fotoplastikonów. Obecnie stereoskopia stała się hobby nielicznych foto­amatorów, działa krąg internetowy miłośników stereoskopii.3D WebRing Popularne w latach powojennych stereoskopy ViewMaster (na krążki mieszczące siedem par zdjęć) i różne gadżety zdobione trójwy­miarowymi obrazkami też już dawno wyszły z mody. Na przekór temu działa w Polsce zakład poligraficzny, Stamptex produkujący metodą rastrów soczewkowych trójwymiarowe pocztówki, podkładki pod myszy, druki reklamowe, a także różnego rodzaju stereoskopy.

Od dawna próbowano połączyć zalety kina i stereoskopii. W Warszawie działało przez kilkanaście lat stereoskopowe kino „Oka“, ostatnio zaś otwarto doskonałe technicznie kino „IMAX“, drugie niedawno powstało w Krakowie, trzecie w Katowicach. Tyle o historii w błyska­wicznym skrócie.

Co nam zostało z tych lat? Z milionów odbitek sprzed stulecia zachowało się wciąż jeszcze wiele, kluby kolekcjo­nerów gromadzą te dokumenty historii, obyczaju, mody. Na tej stronie możemy obejrzeć 40 zdjęć z końca XIX i początku XX wieku. Ponieważ oglądanie orygi­nalnych par zdjęć wymagałoby specjalnych stereoskopów lub akrobatycznej gimnastyki wzroku, zdjęcia zostały przetworzone komputerowo na anaglify, przeznaczone do oglądania przez czerwononiebieskie okulary.Okulary Wystarczy kliknąć na miniaturę, aby obejrzeć wybrane zdjęcie w dużym formacie. Więcej o anaglifach:

Dwa pierwsze rzędy niniejszej galerii pochodzą ze zbiorów Hartmuta Wettmana z Berlina, trzeci rząd pochodzi z różnych wytwórni niemieckich i amerykańskich, dalsze trzy rzędy zdjęć galerii pochodzą z wytwórni braci Kilburn, jeden rząd z wytwórni Underwood, trzy następne z kolekcji warszawskiego fotoplastikonu, ostatni rząd z zasobów Towarzystwa Popierania Panoram Cesarskich w Celle (Niemcy) [Förderverein für Kaiser-Panoramen e.V.].


Niedrogie okulary do oglądania anaglifów można nabyć przez Internet: Stamptex Więcej o polskich fotoplastikonach: warszawskim    i poznańskim   Interesujące linki:   Uwagi, informacje: